Geruchten en De Efteling

Van tijd tot tijd krijgt De Efteling, net als ieder ander park, te maken met vervelende geruchten over de veiligheid. Al sinds de jaren dertig duikt in parken overal ter wereld het verhaal op dat bendes ontvoerders het op kinderen gemunt hebben. Afwisselend worden die kinderen als seks-slaven naar Zuid-Amerika getransporteerd of worden hun ingewanden provisorisch verwijderd.
Enige feitelijke basis voor deze verhalen, in de wandeling urban legends (UL's) genoemd, is nooit te geven, maar toch duiken deze sprookjes keer op keer weer op. Vooral de Disneyparken worden erdoor geteisterd, maar ook kleinere parken zijn er niet immuun voor. Zinnige informatie over de herkomst en verklaring van deze verhalen kun je overigens vinden op de Urban Legends Reference Page.

Organenmaffia

Begin juli 1998 was het zover. De Efteling werd opeens geplaagd door mysterieuze telefoontjes van mensen die wilden weten hoeveel waarheid er school in het verhaal dat er een zevenjarig meisje uit het park ontvoerd werd dat later met enkele verwijderde ingewanden teruggevonden werd. Deze verhalen waren volstrekt ongefundeerd, maar toch maakten verschillende media er uitgebreid melding van. Het duurde ook niet lang of ook andere details, die bij UL-fans overbekend zijn, doken op. Zo zouden kinderen teruggevonden zijn met kortgeknipt en geverfd haar, blijkbaar om herkenning te voorkomen.
In dit geval was het vrij Algemeen Dagblad, 11 juli 1998makkelijk na te gaan wanneer dit onzinverhaal voor het laatst in druk verschenen was. Op zaterdag 28 September 1996 (ruim anderhalf jaar eerder dus) stond er een paginagroot artikel in De Volkskrant waarin uitgebreid het geval wordt beschreven van het Duitse meisje Nadja Wepper. Dit meisje zou in Januari 1996 enige tijd verdwenen zijn bij een bezoek aan Disneyland Paris. Het verhaal bleek identiek aan het Eftelingverhaal. Het meisje werd met geverfd haar, zwaar opgemaakt en gedrogeerd in een lift teruggevonden. Wat er gebeurd was in de tussentijd was niet duidelijk, enzovoort. En dat een pagina lang.
Het artikel was bijzonder vaag waar het bronnen betreft. Er waren wat onduidelijke ondersteunende gegevens: 'Een Vlaams meisje' zou bijvoorbeeld hetzelfde overkomen zijn. Nadere info ontbrak (uiteraard). En ook de onvermijdelijke 'organenmaffia' (die ook in het Eftelingverhaal voorkomt) werd genoemd.
Hoe dan ook, een paar dagen later publiceerde De Volkskrant een rectificatie die erop neerkwam dat men de publikatie van het betreffende artikel betreurde. Men was tot de conclusie gekomen dat de gemelde feiten onvoldoende onderbouwd en gecheckt waren en er waren maatregelen getroffen die moesten voorkomen dat zoiets in de toekomst weer zou gebeuren (of woorden van die strekking). Prettig om te weten dat in elk geval de hoofdredactie van de Volkskrant nog zo nuchter was om in dit verhaal een Urban Legend te herkennen.

Dit was bij mijn weten de meest recente keer dat dit verhaal in druk opdook. Het is ontzettend jammer, maar we zullen nooit weten hoe het bij De Efteling terechtgekomen is. Als ik het goed begrepen heb is het juist De Efteling die als eerste hierover gebeld werd door 'verontruste ouders' (weer zo'n lekker vaag gegeven. Wiens ouders, waarvandaan? Waarom?). Zo'n gerucht kan zich letterlijk als een lopend vuurtje verspreiden. En daarbij kun je ook niet uitsluiten dat er een of meer practical jokers tussen zitten (die zijn dan in hun opzet zeer geslaagd trouwens). Zoals meestal met Urban Legends ging de storm na enige tijd weer liggen. Maar niet nadat de Efteling PR vele lastige vragen had moeten beantwoorden.

Pedofielen

Bijna op de kop af een jaar later was het weer zover. Want op 4 juni 1999 kopte de Telegraaf prominent op de voorpagina: PEDOFIELEN SLAAN TOE IN PRETPARKEN EN DIERENTUINEN. Het daaropvolgende artikel was hoogst merkwaardig:

In Nederlandse pretparken en dierentuinen jaarlijks goed voor zo'n dertig miljoen voornamelijk jonge bezoekers worden ieder jaar enkele tientallen jongen kinderen lastig gevallen door pedofielen. Het gaat voornamelijk om het plegen van ontucht in stille hoekjes van de pretparken en dierentuinen. Ouders, van wie de kinderen het slachtoffer zijn geworden van misbruik tijdens een dagje uit, slaan nu alarm in een poging pretparken en dierentuinen beter beveiligd te krijgen tegen pedofielen.

Alleen gaanden De Telegraaf, 4 juni 1999

Om opsporing en aanhouding van verdachten te vergemakkelijken maakt de Efteling (3 miljoen bezoekers per jaar) een digitaal plaatje van iedere bezoeker en bij pretpark Walibi Flevo moeten alleen gaande mannelijke bezoekers uitleg geven over de reden van hun bezoek. De Nederlandse afdeling van de internationale organisatie van attractieparken en dierentuinen (de IAAPA), met 5600 leden in 83 landen, heeft inmiddels ingestemd met een gesprek met de verontruste ouders. De IAAPA-afdeling Benelux (130 leden) wil het onderwerp op de agenda zetten voor de eerst volgende vergadering.
De meeste parken en dierentuinen hebben als standaard procedure dat zij van alle incidenten direct aangifte doen bij de lokale politie maar hierover komen slechts zelden berichten naar buiten. In enkele gevallen lukt het een bewakingsdienst of de politie om de pedofiel in de kraag te grijpen. Recent is in De Efteling nog een man van 54 aangehouden die zich had vergrepen aan een jongetje van 13 jaar.

Publiciteit

Bij de dierentuin Artis in Amsterdam, waar onlangs twee meisjes van 8 en 9 in het nachtdierenverblijf het slachtoffer zijn geworden van een pedofiel, heeft de bewakingsdienst de ouders geadviseerd af te zien van het doen van aangifte. Dit waarschijnlijk uit vrees voor negatieve publiciteit. Dit geheel tegen de voorschriften van de directie in. De directie van Artis zit bijzonder met de zaak in de maag, omdat het voor een succesvolle bedrijfsvoering juist afhankelijk is van de komst van gezinnen met jonge kinderen.
Het grootste attractiepark van Nederland, De Efteling (waar op een topdag 20.000 bezoekers komen), heeft vorig jaar enkele keren aangifte gedaan bij de politie in Kaatsheuvel van ontucht met jeugdige bezoekers. De bewakingsdienst van De Efteling is bijzonder alert op ontuchtige handelingen met kinderen en activiteiten van pedofielen binnen de hekken van het park.
Ouders, van wie met de kinderen recent ontucht is gepleegd tijdens een dagje in een attractiepark of dierentuin, hebben zich tot dagblad De Telegraaf gewend in een poging aandacht te krijgen voor dit probleem. Een moeder van een 9-jarig dochtertje, waarmee in Artis ontucht is gepleegd doet mede namens andere ouders een noodkreet om de veiligheid in de parken te verbeteren.
IAAPA-woordvoerder Jeff Bertus: "Het basisprobleem is hetzelfde als wat in de waterparken, de zwembaden gebeurt. Mensen die zich niet weten te gedragen en deze plekken opzoeken om hun misdaad te plegen. Als zoiets met bezoekers van een park gebeurt, al is het er maar één, is het alle aandacht waard om te zorgen dat je dit probleem aanpakt. Het heeft zeker onze aandacht nodig, zeker na de signalen die wij nu ontvangen. Als park, als zwembad, word je in een moeilijke situatie gebracht: je bent met veel mensen bij elkaar en je moet ook niet overbewaken. Want dan neem je de plezierige ambiance weg.

Dit artikel biedt een aantal interessante nieuwtjes. Zo wist ik niet dat De Efteling van iedere bezoeker een 'digitaal plaatje' (waarschijnlijk bedoelt men een digitale foto) maakt. Waar gebeurt dat dan? Bij de kassa? Als dat zo is missen ze dus de abohouders. Of zou het bij de kaartcontrole gebeuren? Ik kan me niet herinneren dat dit ergens aangegeven staat. En dat staat op nogal gespannen voet met de privacywetgeving.

Zonder het leed van de in het artikel genoemde ouders te willen bagatelliseren leek het toch een typische Telegraafhetze. Voor de dag erop kondigde de Telgraaf een grote special aan over de veiligheid in Nederlandse parken. En inderdaad loog de kop er een dag later niet om. PEDO greep mijn dochter in ARTIS, beloofde de Krant van Wakker Nederland. Eenmaal op pagina vijf aangeland bleek er maar liefst een hele pagina ingeruimd voor dit verhaal, met over de volle paginabreedte in 3 cm hoge letters de kop Pas op voor PEDO'S in pretparken!, daarmee alle schijn van journalistieke objectiviteit meteen al vakkundig de kop indrukkend.
Het hele verhaal was opgehangen aan een (ongetwijfeld waargebeurd) incident waarbij twee meisjes lastiggevallen werden in het nachtdierenverblijf van Artis, waarop door de bewakingsdienst uiterst knullig gereageerd is. Maar wie even door alle (begrijpelijke) hysterie van de ouders en het gezwollen Telegraafjargon heen leest ontdekt dat er eigenlijk niet veel méér aan de hand is, laat staan dat er op grote schaal pedofielen in parken actief zijn, zoals de kop suggereerde. Ook werd min of meer de suggestie gewekt dat tientallen ouders nu aan de alarmbel trekken, terwijl bij nadere bestudering van het artikel blijkt dat het waarschijnlijk maar om twee ouders ging. Een daarvan zegt: 'We moeten actie ondernemen, want het begint een trend te worden. Dat vind ik zo verontrustend'. Pardon? Trend? Met alle respect voor de opgelopen emoties, maar dat is dus klinkklare onzin die in een echte krant nooit langs de eindredacteur gekomen was . Want absoluut nergens is ook maar sprake van een duidelijk patroon in deze gevallen. Dezelfde moeder: 'Wij hebben inmiddels meer verhalen gehoord over kinderen die in pretparken zoals De Efteling of dierenparken zijn lastiggevallen. Ik ben bang dat deze zaken altijd zijn toegedekt'. Hier lijken we definitief de kant op van een klassieke Urban Legend op te gaan. Ook omdat enige feitelijke onderbouwing volledig ontbreekt. Nog een interessant citaat: 'Een rondgang langs enkele belangrijke Nederlandse attractieparken en dierentuinen leert dat op ieder van deze locaties, enkele (tot op heden) uitgezonderd, gemiddeld twee a drie van dit soort incidenten per jaar plaatsvinden. Met tientallen dierenparken en attractieparken in ons land, die jaarlijks vele miljoenen jeugdige bezoekertjes trekken, gaat het in totaal om enkele tientallen kinderen die tijdens een dagje uit worden aangerand'.
't Is dat het hier de Telegraaf betreft, maar anders zou je je af kunnen vragen hoe het mogelijk is dat ze bij dit soort stemmingmakende en volstrekt ongefundeerde beweringen komen.
Dit artikel was overigens deel 1 in een serie. Een paar dagen later rolde dan ook het vervolg van de persen. PRETPARKEN LETTEN OP ONZE KLEINTJES, brulde de kop op pagina vijf. En deze keer werd er uit een heel ander vaatje getapt dan in de eerdere artikelen. Want waar toen nog de suggestie gewekt werd dat achter iedere boom een pedofiel verscholen stond werd hier een beetje gedaan alsof de beveiligingsdiensten alles onder controle hebben. Een paar citaten:
'In het sprookjespark wordt geen ontucht geduld. Waar elders in Nederland de normen en waarden zoek lijken te zijn geraakt tracht de Efteling goede smaak en fatsoen juist zo hoog mogelijk in het vaandel te houden. Keihard treden de Eftelingbewakers op tegen alles wat maar een zweem heeft van onzedelijk of aanstootgevend gedrag. Ontucht is de meest extreme vorm, maar de Eftelingbewakers komen al veel eerder in actie'. Vervolgens wordt verhaald over twee 'baldadige jongelui' die in een verder niet nader omschreven attractie (De Piraña is het meest voor de hand liggend) hun broek lieten zakken voor de Maxifotocamera. 'Bij het verlaten van de attractie worden de digitaal opgenomen foto's getoond en kunnen deze worden gekocht. Ook de blote billen hingen ertussen. Hilariteit alom, althans bij deze twee jongemannen'. Tja. Enigszins smakeloos is dit misschien wel (hoewel ik een schaterlach niet kon onderdrukken toen ik het las). Maar om het nou meteen als onzedelijk te betitelen... De Efteling doet dat echter wel, want het artikel gaat verder: 'De bewakingsdienst van de Efteling (13 beveiligers plus in het hoogseizoen nog een groot aantal oproepkrachten) vatte de jongelui in de kraag en droeg ze over aan de politie, die ze op de bon slingerde'. Waar de bewakers deze jongens aan herkenden wordt niet verteld. Op de foto's waren immers slechts hun achterwerken te zien. Zouden ze iedereen de broek hebben doen laten zakken?
Vervolgens legt hoofd beveiliging Frans Paapen 'fel' uit dat er ook kinderen langs die foto's lopen en dat die aanstoot kunnen nemen aan blote billen. Fijntjes wijst De Telegraaf er ook nog eventjes op dat het volgens het huisreglement niet toegestaan is met ontbloot bovenlijf in het park te lopen. Zoals Eftelingfans op Wonderchat allang vastgesteld hadden kunnen dus verschillende parkfiguren wel vertrekken.

Na enkele opmerkingen van zedeninspecteur Gerrit Hol (what's in a name?) van de politie Waalwijk wordt het artikel pas echt interessant. 'De centrale toegang van De Efteling (op topdagen 20.000 bezoekers) wordt permanent beveiligd met camera's. Iedereen wordt digitaal vastgelegd. De beelden worden een week bewaard en kunnen later, indien nodig voor de politie als hulp bij de opsporing dienen'. Dus dat bedoelde men met het in eerdere artikelen genoemde 'digitale plaatje'. Nu is de Efteling geen openbare weg, en ze mogen die camera's dus naar eigen inzicht ophangen. Maar toch zou het op z'n minst netjes zijn als het park haar gasten er even op attent maakte dat ze gefilmd werden, bijvoorbeeld door middel van een bordje. Ik vind het namelijk een nogal grove schending van de privacy om die beelden zomaar een week te bewaren. Maar goed, de meeste Telegraaflezers zullen hier waarschijnlijk minder moeite mee hebben.

Na enige statements van de Artisbeveiliging gaat het artikel door over Walibi Flevo. En hierbij komt o.a. de door de RTL4-serie Polderpret legendarische Hans van Driem weer eens aan het woord. De regiopolitie Flevoland meldt dat 'meldingen over ontucht met minderjarigen tot nu toe alleen van het evenemententerrein van Walibi Flevo afkomstig zijn'. De Telegraaf meldt nog even subtiel dat op dit terrein jaarlijks het Lowlands Festival plaatsvindt. Maar van wat ik toen las gingen mijn haren dus echt overeind staan: 'Walibi Flevo zegt er alles aan te doen ongenode gasten buiten de poort te houden. Mannen alléén hebben moeite het park binnen te komen. Van Driem: "We werken met ervaren kaartcontroleurs, die ook letten op het doel van het bezoek. Maar van een man alleen zal worden gevraagd wat hij komt doen'.

Daar werd ik dus even stil van. Niet alleen omdat ik van deze controles nog nooit iets gemerkt heb, maar vooral omdat meteen de volgende vraag rees: Hoe kunnen kaartcontroleurs eigenlijk zien wie een pedofiel is? Denken ze soms dat die allemaal een lange regenjas aanhebben of zo? En trouwens: als ik me de serie Polderpret nog goed herinner waren die kaartcontroleurs nou ook weer niet zo ervaren als Van Driem hier beweert.
Vervolgens wordt verteld hoe, als er een 'verdacht iemand' het park binnenkomt, dit aan alle medewerkers doorgegeven wordt. Zodat 'ie in de gaten gehouden kan worden.

Allemaal erg hoogstaand. Maar al deze sensatieverhalen kunnen toch niet de conclusie verhullen dat de parken onmogelijk op voorhand eventuele pedofielen kunnen weigeren. En daarnaast wordt er ook geen enkel echt bewijs geleverd van het bestaan van pedofielenbendes die het park onveilig maken.
En dat is natuurlijk ook de kern van de zaak. Het ligt voor de hand dat er pedofielen rondlopen in parken als De Efteling, en het is terecht dat de beveiliging daar alert op is. Maar er is geen enkele reden om daar hysterisch over te doen. Want zolang pedofielen niet aan de poort herkend kunnen worden zul je ze ook niet daar tegen kunnen houden. Dat de Telegraaf dit wel suggereert is weliswaar typerend voor de achteloze manier waarop men daar met feiten omspringt, maar rechtvaardigt niet de paniekstemming die ze ermee tracht te kweken.